Ethambutol (Myambutol) is een antibioticum dat artsen voorschrijven voor de behandeling van actieve tuberculose – een ernstige infectie die wordt veroorzaakt door de bacterie Mycobacterium tuberculosis. Artsen combineren ethambutol bijna altijd met andere antibiotica – meestal isoniazide, rifampicine en pyrazinamide – omdat deze combinatie van vier geneesmiddelen het risico vermindert dat de bacterie resistentie tegen de medicijnen ontwikkelt.
Ethambutol-medicatie wordt ook verkocht onder de handelsnamen Myambutol, Servambutol of Dexambutol.
Ethambutol (Myambutol) behandelt ook infecties veroorzaakt door niet-tuberculeuze mycobacteriën – een groep omgevingsbacteriën die longziekten kunnen veroorzaken, met name bij mensen met een verzwakt immuunsysteem. Wanneer het wordt gebruikt als onderdeel van een goed gecontroleerd behandelingsregime, draagt ethambutol volgens de Wereldgezondheidsorganisatie bij aan genezingspercentages van meer dan 95% bij gevallen van tuberculose die gevoelig zijn voor medicijnen.
Werkingsmechanisme van ethambutol (Myambutol)
Ethambutol richt zich op een specifieke stap in de opbouw van de bacteriële celwand. Om precies te zijn remt het medicijn een enzym genaamd arabinosyltransferase, dat de bacterie nodig heeft om arabinogalactaan aan te maken – een structureel suikerpolymeer dat een cruciaal onderdeel vormt van de celwand van mycobacteriën. Door dit enzym te blokkeren, verstoort ethambutol de integriteit van de celwand, waardoor de bacterie uiteindelijk sterft of haar vermogen om zich voort te planten verliest. Dit werkingsmechanisme maakt ethambutol bij standaarddoseringen bacteriostatisch, wat betekent dat het medicijn de groei van bacteriën stopt in plaats van de bacteriën direct te doden, hoewel het bij hogere doseringen bacteriedodend kan worden.
Bijwerkingen van ethambutol (Myambutol)
De belangrijkste bijwerkingen van ethambutol die u moet kennen zijn:
- Optische neuritis (ontsteking van de oogzenuw)
- Verminderde gezichtsscherpte en stoornissen in het kleurenzien
- Perifere neuropathie (zenuwbeschadiging in de handen en voeten)
- Hyperurikemie (verhoogde urinezuurspiegels in het bloed)
- Jicht
- Levertoxiciteit (hepatotoxiciteit)
- Huiduitslag en overgevoeligheidsreacties
- Maag- en darmklachten (misselijkheid, braken, buikpijn)
- Hoofdpijn en duizeligheid
- Verwarring en psychische stoornissen (zeldzaam).
Vervolgens leggen we de bijwerkingen uit en geven we advies over hoe u deze kunt vermijden of verminderen.
1. Optische neuritis en veranderingen in het gezichtsvermogen
Optische neuritis is de ernstigste bijwerking van ethambutol en vereist uw bijzondere aandacht. Ethambutol beschadigt de oogzenuw door zinkafhankelijke stofwisselingsprocessen in de zenuwcellen te verstoren. Zink speelt een cruciale rol in de mitochondriale functie binnen de ganglioncellen van het netvlies, en ethambutol chelateert (bindt zich aan en verwijdert) zink, waardoor de energieproductie in deze delicate zenuwweefsels wordt belemmerd.
Het risico op optische neuritis hangt sterk af van de dosis die u krijgt. Ongeveer 1% van de mensen die een standaard dagelijkse dosis van 15 milligram per kilogram lichaamsgewicht innemen, krijgt te maken met optische neuritis. Bij hogere doses van 25 milligram per kilogram stijgt dit cijfer tot ongeveer 5%. Bij doses boven 35 milligram per kilogram — die tegenwoordig zelden worden gebruikt — krijgt ongeveer 15% van de medicijngebruikers te maken met optische neuritis.
Om het risico te verminderen, moet uw arts uw gezichtsvermogen testen voordat de behandeling met ethambutol (Myambutol) wordt gestart en dit gedurende de behandeling maandelijks controleren. U moet elk wazig zien, verminderde kleurwaarneming (met name moeite met het onderscheiden van rood en groen) of verlies van gezichtsveld onmiddellijk aan uw arts melden. Als uw arts optische neuritis in een vroeg stadium ontdekt en het gebruik van ethambutol onmiddellijk stopt, herstelt de gezichtsfunctie zich meestal binnen enkele weken volledig.
2. Perifere neuropathie
Ethambutol (Myambutol) kan de perifere zenuwen — de zenuwen die signalen naar handen en voeten geleiden — beschadigen via een soortgelijk zink-chelatemechanisme dat het energiemetabolisme in zenuwaxonen verstoort. U kunt deze bijwerking ervaren als een tintelend gevoel of gevoelloosheid in de vingers of tenen.
Perifere neuropathie komt voor bij ongeveer 1,5% van de mensen die standaarddoses ethambutol gebruiken. Hogere doses en een langdurige behandeling verhogen het risico aanzienlijk. Als u reeds aandoeningen heeft zoals diabetes of chronische nierziekte, is uw risico hoger omdat deze aandoeningen de gezondheid van de zenuwen al aantasten.
Om deze bijwerking te verminderen, kan uw arts naast ethambutol een supplement met pyridoxine (vitamine B6) voorschrijven. U dient ook ongewone sensaties in uw ledematen vroegtijdig te melden, zodat uw zorgteam uw behandeling kan aanpassen voordat blijvende zenuwschade optreedt.
3. Hyperurikemie en jicht
Ethambutol vermindert het vermogen van de nieren om urinezuur uit te scheiden, waardoor urinezuur zich ophoopt in het bloed — een aandoening die hyperurikemie wordt genoemd. Wanneer urinezuurkristallen zich afzetten in gewrichten, veroorzaken ze jicht, wat zich uit in plotselinge, ernstige gewrichtspijn, die meestal begint in de grote teen.
Studies tonen aan dat ethambutol bij ongeveer 50% van de mensen die dit medicijn gebruiken het serumurinezuurgehalte verhoogt. Symptomatische jicht komt echter slechts bij een klein deel — ongeveer 3% — voor en treedt vaker op wanneer ook pyrazinamide wordt voorgeschreven, omdat dit het urinezuurgehalte nog verder verhoogt.
Om deze bijwerking te beheersen, zal de arts uw urinezuurspiegel periodiek controleren. Als u jicht ontwikkelt, kunnen niet-steroïde ontstekingsremmers of colchicine de acute pijn verlichten. In de meeste gevallen zal uw arts proberen ethambutol te blijven gebruiken, tenzij de jicht ernstig wordt, omdat het voltooien van de volledige tuberculosebehandeling voorrang heeft.
4. Levertoxiciteit
Ethambutol (Myambutol) kan levertoxiciteit veroorzaken, hoewel het minder bijdraagt aan dit probleem dan andere geneesmiddelen in standaardbehandelingsregimes voor tuberculose — met name isoniazide en rifampicine. Ethambutol ondergaat gedeeltelijke metabolisatie in de lever, en bij gevoelige personen produceert dit proces licht hepatotoxische metabolieten.
Klinisch significante levertoxiciteit die specifiek aan ethambutol kan worden toegeschreven, komt bij minder dan 1% van de patiënten voor. Aangezien u ethambutol echter bijna altijd samen met andere hepatotoxische geneesmiddelen gebruikt, kan het moeilijk zijn om de individuele bijdrage van ethambutol te onderscheiden. Uw arts moet uw leverfunctiewaarden bij aanvang en periodiek tijdens de behandeling controleren. Als u geelzucht (gele verkleuring van de huid of ogen), donkere urine of ernstige vermoeidheid ontwikkelt, moet u onmiddellijk medische hulp inroepen.
5. Huiduitslag en overgevoeligheidsreacties
Een klein deel van de patiënten — ongeveer 1,5% — krijgt huiduitslag of overgevoeligheidsreacties op ethambutol. Deze reacties treden op omdat ethambutol of de metabolieten ervan bij gevoelige personen een immuunreactie kunnen uitlokken. De meeste reacties zijn mild en manifesteren zich als maculopapulaire uitslag (vlakke, rode plekken met verheven bultjes). In zeldzame gevallen kunnen ernstigere reacties optreden, zoals het Stevens-Johnson-syndroom.
Als u huiduitslag opmerkt nadat u bent begonnen met het gebruik van ethambutol, neem dan onmiddellijk contact op met uw arts. Bij milde uitslag kan uw arts antihistaminica of lokale corticosteroïden voorschrijven en het gebruik van ethambutol voortzetten onder nauwlettend toezicht. Bij ernstige reacties is het noodzakelijk om te stoppen met het gebruik van dit medicijn.
6. Maag- en darmklachten
Misselijkheid, braken en buikpijn komen relatief vaak voor in de eerste 3-4 weken, bij ongeveer 7% van de patiënten. Deze symptomen ontstaan deels doordat ethambutol het maag- en darmslijmvlies direct irriteert en deels door effecten op het centrale zenuwstelsel die de misselijkheidsbanen beïnvloeden.
U kunt deze symptomen aanzienlijk verminderen door ethambutol in te nemen bij de maaltijd. In de meeste gevallen nemen de gastro-intestinale bijwerkingen na de eerste paar weken af, naarmate uw lichaam zich aan het medicijn aanpast.
Wie mag ethambutol (Myambutol) niet gebruiken? Wat zijn alternatieve medicijnen?
Bepaalde groepen mensen lopen een aanzienlijk verhoogd risico bij het gebruik van ethambutol, en artsen moeten het voorschrijven van dit medicijn bij deze personen vermijden of het met uiterste voorzichtigheid gebruiken.
– Kinderen jonger dan vijf jaar kunnen visuele symptomen zoals wazig zien of kleurveranderingen niet betrouwbaar melden, waardoor vroegtijdige detectie van optische neuritis onmogelijk is. Om deze reden raden veel internationale richtlijnen het gebruik van ethambutol bij jonge kinderen af. Bij deze patiënten vervangen artsen ethambutol doorgaans door streptomycine of gebruiken ze in plaats daarvan een drievoudige medicatiecombinatie van isoniazide, rifampicine en pyrazinamide.
– Mensen met een reeds bestaande aandoening aan de oogzenuw, waaronder glaucoom of diabetische retinopathie, lopen een aanzienlijk hoger risico op ernstig gezichtsverlies omdat hun oogzenuwen al functioneel aangetast zijn. Geschikte alternatieve medicijnen kunnen streptomycine, amikacine of levofloxacine zijn, afhankelijk van de gevoeligheid van de infecterende bacteriën voor het medicijn.
– Patiënten met ernstige nierinsufficiëntie scheiden ethambutol langzamer uit, waardoor het geneesmiddel zich in het lichaam ophoopt en het risico op optische neuritis aanzienlijk toeneemt. Voor deze patiënten kunnen artsen streptomycine gebruiken met een zorgvuldige dosisaanpassing, of nieuwere fluorochinolon-geneesmiddelen zoals levofloxacine.
– Zwangere vrouwen vormen een complexe situatie. Hoewel ethambutol over het algemeen als relatief veilig tijdens de zwangerschap wordt beschouwd en de meeste richtlijnen het gebruik ervan toestaan, vermijden sommige artsen dit medicijn tijdens het eerste trimester, wanneer de ontwikkeling van de foetale organen het meest gevoelig is. In dergelijke gevallen kunnen artsen een drievoudige medicatieregeling toepassen en de situatie opnieuw beoordelen naarmate de zwangerschap vordert.
Discussion about this post