8 bijwerkingen van lithium en hoe deze te verminderen

Lithium is een stemmingsstabiliserend medicijn dat voornamelijk wordt gebruikt voor de behandeling van bipolaire stoornissen en soms als aanvullend medicijn voor de behandeling van ernstige depressieve stoornissen wanneer antidepressiva niet voldoende zijn. Lithium is vooral effectief bij het beheersen van manische episodes en het voorkomen van toekomstige stemmingswisselingen, en het is aangetoond dat het het risico op zelfmoord vermindert.

Lithiummedicatie wordt ook verkocht onder handelsnamen zoals Camcolit, Liskonum, Quilonum, Lithonate, Lithobid, Eskalith, Carbolith, Lithane of Lithotabs.

Lithium werkt door belangrijke chemische stoffen in de hersenen, zoals dopamine, glutamaat en serotonine, in evenwicht te brengen, waardoor abnormale stemmingsactiviteit wordt gestabiliseerd. Dit medicijn beïnvloedt ook intracellulaire signaalwegen (waaronder het inositolmetabolisme), waardoor overactieve zenuwsignalen die gepaard gaan met manie worden verminderd. Bovendien heeft lithium neuroprotectieve effecten die de gezondheid van de hersenen op lange termijn kunnen ondersteunen. Omdat lithium een smalle therapeutische marge heeft, zijn regelmatige bloedonderzoeken nodig om toxiciteit te voorkomen en de nier- en schildklierfunctie te controleren.

Bijwerkingen van lithium zijn voornamelijk het gevolg van de effecten ervan op de natriumhuishouding van de nieren, de schildklierfunctie en intracellulaire signaalwegen in de hersenen en andere weefsels.

Bijwerkingen van lithiummedicatie

Bijwerkingen van lithium zijn:

• Handtrillingen en andere bewegingssymptomen
• Verhoogde dorst en overmatig urineren als gevolg van een verminderde urineconcentratie (nefrogene diabetes insipidus)
• Veranderingen in de schildklierfunctie (struma, subklinische of manifeste hypothyreoïdie)
• Gastro-intestinale symptomen (misselijkheid, diarree) en gewichtsverandering
• Cognitieve vertraging, geheugen- of concentratieproblemen
• Achteruitgang van de nierfunctie of chronische nierziekte bij langdurig medicijngebruik
• Lithiumtoxiciteit (acuut of chronisch hoog lithiumgehalte in het bloed). Toxiciteit kan ernstige neurologische en cardiale problemen veroorzaken.
• Effecten tijdens de zwangerschap en op de pasgeborene (licht verhoogd risico op hartafwijkingen bij de foetus wanneer het geneesmiddel in het eerste trimester wordt gebruikt en neonatale complicaties bij de geboorte).

Vervolgens zullen we de bijwerkingen toelichten en u uitleggen hoe u deze kunt vermijden of verminderen.

1. Handtrillingen

Lithium veroorzaakt handtrillingen omdat het het centrale zenuwstelsel beïnvloedt, met name door de balans van neurotransmitters en de functie van ionenkanalen te veranderen. Dit effect kan leiden tot stoornissen in de motorische controle.

Handtrillingen komen voor bij ongeveer 25% van de mensen die met lithium worden behandeld.

Hoe trillingen te voorkomen of te verminderen:

• Vraag uw arts om de lithiumconcentratie in uw serum te controleren. Het verlagen van de dosis vermindert vaak de trillingen.
• Verminder cafeïne en stimulerende middelen die tremor versterken.
• Als de tremor aanhoudt en uw dagelijkse activiteiten belemmert, kan uw arts een bètablokker voorschrijven, zoals propranolol, dat vaak helpt om tremor te verminderen. De behandeling begint meestal met een lage dosis (ongeveer 30-40 mg per dag, verdeeld over kleinere doses) en wordt aangepast aan het effect. De arts zal eerst beoordelen of dit medicijn veilig is voor uw hart voordat hij de exacte dosis bepaalt.
• Overstappen op een lithiumformule met verlengde afgifte of het doseringsschema aanpassen helpt soms om trillingen te verminderen.

2. Verhoogde dorst en overmatig urineren (nefrogene diabetes insipidus)

Lithium verstoort het vermogen van de nieren om te reageren op antidiuretisch hormoon. Dit effect vermindert de heropname van water in het verzamelkanaal van de nieren en leidt tot verdunde urine, een hoog urinevolume en dorst. Na verloop van tijd kan het urineconcentrerende mechanisme van de nieren bij sommige mensen niet volledig herstellen.

Deze bijwerking komt voor bij ongeveer 30% van de langdurige lithiumgebruikers.

Hoe u deze bijwerking kunt voorkomen of verminderen:

• Drink veel water, vooral bij warm weer of wanneer u last heeft van braken of diarree. Het lithiumgehalte stijgt wanneer u uitgedroogd raakt.
• Vermijd indien mogelijk geneesmiddelen die de lithiumconcentratie verhogen (bijvoorbeeld niet-steroïde ontstekingsremmers, angiotensineconversie-enzymremmers en thiazidediuretica). Deze geneesmiddelen verhogen doorgaans het lithiumgehalte in het bloed en kunnen toxiciteit veroorzaken.
• Als polyurie hinderlijk is, kan uw arts een middel voorschrijven dat de opname van lithium in de niercellen vermindert, zoals amiloride. Thiazidediuretica (met zorgvuldig advies over de natriuminname) kunnen ook het urinevolume verminderen, maar ze vereisen een zeer nauwkeurige controle van het lithiumgehalte omdat ze het lithiumgehalte verhogen. Begin of stop nooit met deze medicijnen zonder medisch toezicht.
• Overweeg een proef met een lagere lithiumdosis als de stemmingscontrole dat toelaat; het verlagen van de dosis verbetert soms het vermogen om urine te concentreren. Controleer de nierfunctie en het urinevolume als u lithium blijft gebruiken.

3. Schildklierdisfunctie (struma en hypothyreoïdie)

Lithium concentreert zich in de schildklier en verandert de hormoonafgifte en de functie van de schildkliercellen. Dit medicijn kan vergroting van de schildklier veroorzaken en de hormoonafgifte verstoren, wat kan leiden tot subklinische of openlijke hypothyreoïdie. Vrouwen lopen een hoger risico dan mannen.

Hypothyreoïdie komt voor bij ongeveer 14% van de mensen die lithiummedicatie gebruiken. Sommige studies melden dat tot 45% een vergroting van de schildklier of biochemische veranderingen ontwikkelt bij zorgvuldige screening. Een recente studie heeft aangetoond dat behandeling met lithium het risico op het ontwikkelen van hypothyreoïdie verdubbelt in vergelijking met andere stemmingsstabiliserende medicijnen.

Hoe schildklierproblemen te voorkomen of te verminderen:

• Laat een schildklierfunctietest uitvoeren voordat u begint met het gebruik van lithiummedicatie en herhaal de tests regelmatig (vaak elke 6 of 12 maanden). Door vroegtijdige detectie kan uw arts het probleem behandelen zonder het gebruik van lithium te stoppen.
• Als u hypothyreoïdie ontwikkelt, kan bij de meeste mensen de symptomen worden onder controle gehouden met een standaardvervanging door levothyroxine, waardoor in veel gevallen de lithiumtherapie kan worden voortgezet. Bespreek indien nodig een gecombineerde behandeling met uw psychiater en een endocrinoloog.

4. Achteruitgang van de nierfunctie en chronische nierziekte

Lithium kan bij sommige mensen langdurige structurele veranderingen in de nieren veroorzaken. Herhaalde episodes van hoge lithiumspiegels (toxiciteit) en langdurige hoge concentraties verhogen het risico op een afname van de glomerulaire filtratie. Het meest consistente signaal in studies is een licht verhoogd risico op chronische nierziekte stadium 3 of hoger, maar progressie naar terminale nierziekte is zeldzaam.

Hoe nierbeschadiging te voorkomen of te verminderen:

• Meet het serumcreatinine en de geschatte glomerulaire filtratiesnelheid voordat u begint met het innemen van lithiummedicatie en vervolgens met tussenpozen (bijvoorbeeld in het begin elke 3 of 6 maanden, daarna ten minste elke 6 of 12 maanden zodra de situatie stabiel is), of vaker als uw arts dat adviseert. Als u of uw arts een gestage afname van de nierfunctie constateert, bespreek dan alternatieve medicijnen.
• Houd het lithiumgehalte indien mogelijk binnen het lagere therapeutische bereik en vermijd herhaalde episodes van lithiumtoxiciteit.
• Vermijd uitdroging en geneesmiddelen die het lithiumgehalte verhogen; controleer zorgvuldig op geneesmiddelinteracties.

5. Gastro-intestinale symptomen en verandering in lichaamsgewicht

Misselijkheid, diarree en buikpijn komen vaak voor wanneer u begint met het innemen van lithiummedicatie of na een verhoging van de dosis. Lithium kan ook de eetlust en het lichaamsgewicht beïnvloeden door directe metabolische effecten en door vochtophoping of veranderingen in de schildklier te veroorzaken.

Hoe u deze problemen kunt voorkomen of verminderen:

• Neem lithiummedicatie in met voedsel of stap over op een vorm met verlengde afgifte als uw arts dat aanbeveelt; kleine doses verminderen soms misselijkheid.
• Houd uw lichaamsgewicht in de gaten en neem gezonde voedings- en bewegingsmaatregelen. Als gewichtstoename een probleem wordt, kan uw arts alternatieve medicijnen overwegen.

6. Cognitieve symptomen

U kunt last hebben van vertraagd denken, geheugenproblemen of verminderde concentratie. Oorzaken hiervan kunnen zijn: lithiumconcentratie in de hersenen, hypothyreoïdie, stemmingssymptomen zelf of interactie met andere kalmerende medicijnen.

Hoe u cognitieve problemen kunt voorkomen of verminderen:

• Controleer het lithiumgehalte in het bloed en de schildklierfunctie. Het corrigeren van hypothyreoïdie en het houden van lithium in het lagere effectieve bereik kan cognitieve problemen verminderen.
• Bespreek andere medicijnen die sedatie of cognitieve vertraging veroorzaken met uw arts.

7. Lithiumtoxiciteit (hoog lithiumgehalte in het bloed)

Als het lithiumgehalte in het bloed te hoog wordt, kunt u ernstige misselijkheid en braken, toenemende verwardheid, onduidelijke spraak, ernstige tremor, spiertrekkingen, toevallen of coma ontwikkelen. De nieren verwijderen normaal gesproken lithium, dus alles wat de bloedtoevoer naar de nieren vermindert of het natriumverlies verhoogt (uitdroging, braken, diarree, diuretica, niet-steroïde ontstekingsremmers, angiotensineconverterende enzymremmers) kan het lithiumgehalte verhogen.

Hoe u het risico op lithiumvergiftiging kunt vermijden of verminderen:

• Leer de symptomen van vroege vergiftiging kennen en neem onmiddellijk contact op met uw arts als u last krijgt van braken, ernstige diarree, koorts, verminderde vochtinname of plotselinge veranderingen in uw medicatie.
• Begin niet met het gebruik van niet-steroïde ontstekingsremmers, thiazidediuretica of angiotensineconversie-enzymremmers zonder dit met uw arts te overleggen. Deze medicijnen verhogen meestal de lithiumconcentratie.
• Houd u aan de geplande bloedonderzoeken en controleer of het lithiumgehalte na 12 uur binnen de afgesproken doelwaarde ligt.

8. Zwangerschap, de foetus en borstvoeding

Lithium passeert de placenta en de foetus en pasgeborene kunnen aan lithium worden blootgesteld. Onderzoek toont een kleine toename aan van het risico op aangeboren hartafwijkingen, waaronder defecten in de rechterventrikeluitstroom, zoals de anomalie van Ebstein, wanneer lithiummedicatie in het eerste trimester wordt ingenomen. Lithium komt ook voor in moedermelk, dus veel artsen adviseren voorzichtigheid of controle als u borstvoeding geeft.

Hoe u dit risico kunt verminderen:

• Als u een zwangerschap plant, bespreek dan vóór de conceptie de risico’s en alternatieve medicijnen met uw psychiater en verloskundig team. Voor veel vrouwen met een ernstige bipolaire stoornis kan het stoppen met lithiummedicatie een zeer hoog risico op terugval met zich meebrengen tijdens de zwangerschap en de vroege postpartumperiode; voor andere vrouwen kunnen alternatieve strategieën veiliger zijn. Gezamenlijke besluitvorming en input van perinatale specialisten zijn belangrijk.
• Als u tijdens de zwangerschap lithium blijft gebruiken, controleren artsen vaak de hartanatomie van de foetus halverwege het tweede trimester en plannen ze nauwlettende controle bij de bevalling. Als u borstvoeding geeft terwijl u lithiummedicatie gebruikt, controleren artsen de baby meestal op blootstelling aan lithium en tekenen van toxiciteit. Breng geen veranderingen aan zonder advies van een specialist.

Wie mag geen lithiummedicatie gebruiken? Wat zijn alternatieve medicijnen?

Lithium is niet geschikt of risicovol voor de volgende personen:

• Mensen met ernstige nierinsufficiëntie (bijvoorbeeld een creatinineklaring van minder dan 30 milliliter per minuut) mogen geen lithiummedicatie gebruiken, omdat deze medicatie afhankelijk is van nierklaring en het risico op toxiciteit toeneemt.
• Mensen met ernstige hart- en vaatziekten, ernstige uitdroging of natriumtekort moeten lithium vermijden, omdat lithiumtoxiciteit gevaarlijke cardiale en neurologische effecten kan veroorzaken.
• Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, moeten dit met specialisten bespreken. Lithium is geen absolute contra-indicatie, maar moet in sommige situaties worden vermeden en vereist vaak gezamenlijke perinatale zorg.

Alternatieve medicijnen:

• Valproaat (natriumvalproaat): Dit medicijn is effectief voor stemmingsstabilisatie en voor het voorkomen van manie, maar het heeft een hoog teratogeen risico en is gecontra-indiceerd bij vrouwen die zwanger zijn of zwanger willen worden.
• Lamotrigine: Dit medicijn is vooral effectief voor het voorkomen van depressieve episodes en wordt tijdens de zwangerschap beter verdragen dan valproaat, maar is minder effectief bij acute manie. Artsen kiezen soms voor lamotrigine wanneer lithium niet geschikt is en het belangrijkste probleem bipolaire depressie is.
• Carbamazepine of oxcarbazepine: Dit zijn alternatieve medicijnen voor sommige mensen, maar ze hebben hun eigen bijwerkingen en interacties en zijn niet veilig tijdens de zwangerschap.
• Tweede generatie antipsychotica zoals quetiapine of olanzapine: Deze medicijnen worden vaak gebruikt voor de behandeling van acute manie en onderhoudsbehandeling, en in richtlijnen worden ze vermeld als alternatieve of aanvullende opties. Er moet rekening worden gehouden met metabolische bijwerkingen.